« مثل الذين » است ، و همين كاف مفعول دوم است براى جمله « نجعلهم » و كلمه « سواء » بدل است از مثل « 1 » . كلمه « سواء » بنا بر قرائتى كه معمول و رائج است مصدرى است به معناى اسم فاعل ، و معنايش « مستويا » و يا « متساويا » است . و كلمه « محياهم » مصدر ميمى است ، و خود فاعل « سواء » است ، و ضمير « هم » در آن به مجموع اجتراح كنندگان و مؤمنان بر مىگردد . و همچنين كلمه « مماتهم » كه عطف بدان شده ، حال « محياهم » را دارد . و سياق آيه شريفه سياق انكار است ، و كلمه « أم » در آن منقطعه است ، و معنايش اين است : « بلكه آيا كسانى كه گناه مرتكب مىشوند ، و جرم اكتساب مىكنند ، پنداشته‌اند كه ما آنان را مانند كسانى قرار مىدهيم كه ايمان آورده و عملهاى صالح مىكنند ؟ در حالى كه زندگى و مرگشان متساويست » يعنى در حالى كه حيات اينان مانند حيات آنان ، و موت اينان مانند موت آنان است ؟ و در نتيجه ايمان آنان و متشرع بودنشان لغو و بى اثر است ؟ نه در حيات اثر دارد و نه در ممات ؟ و بود و نبودشان يكسان است ؟ « ساءَ ما يَحْكُمُونَ » - اين جمله پندار مذكور آنان را رد مىكند ، و مىفرمايد : اينكه پنداشتند و حكم كردند كه حيات و ممات مرتكبين گناهان و مؤمنان صالح يكسان است حكم بدى است كه كرده‌اند . و بدى حكم كنايه است از بطلان آن . پس اين دو طائفه نه در حيات مثل همند ، و نه در ممات . اما اينكه در حيات برابر نيستند ، براى اينكه اشخاصى كه داراى ايمان و عمل صالح هستند ، طريقه زندگيشان را با بصيرت سلوك مىكنند ، و در راه زندگى داراى هدايت و رحمتى از ناحيه پروردگار خويشند - هم چنان كه در آيه قبلى فرموده بود - ولى آدم بد كار دستش از اين بصيرت و هدايت و رحمت تهى است ، هم چنان كه در جاى ديگر فرموده : « فَمَنِ اتَّبَعَ هُدايَ فَلا يَضِلُّ وَلا يَشْقى وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَه مَعِيشَةً ضَنْكاً » « 2 » و نيز در جاى ديگر فرموده : « أوَ مَنْ كانَ مَيْتاً فَأَحْيَيْناه وَجَعَلْنا لَه نُوراً يَمْشِي بِه فِي النَّاسِ كَمَنْ مَثَلُه فِي الظُّلُماتِ لَيْسَ بِخارِجٍ مِنْها » « 3 » .

--> ( 1 ) تفسير كشاف ، ج 4 ، ص 290 . ( 2 ) كسى كه هدايت مرا پيروى كند نه گمراه مىشود و نه بدبخت ، و كسى كه از ياد من اعراض كند ، زندگيى تنگ دارد . سوره طه ، آيه 124 . ( 3 ) آيا كسى كه مرده بود و ما زنده اش كرديم و برايش نورى قرار داديم كه با آن در بين مردم زندگى مىكند ، مانند كسى است كه در ظلمتهايى قرار داشته باشد كه به هيچ وجه نتواند از آن بيرون شود ؟ . سوره انعام ، آيه 122 .